مشق شب در سال ۱۹۸۹ ساخته شد و دوربینش را روبهروی پسربچههای دبستانی میگذارد تا یک پرسش ساده را بارها تکرار کند: تکلیفی که باید در خانه تمام شود، چه بر سرشان میآورد؟ عباس کیارستمی چیدمان را خشک و بیآرایه نگه میدارد و میگذارد پاسخها روی هم انباشته شوند.
داستان مشق شب دربارهٔ چیست؟
تقریباً تمام فیلم از گفتوگو ساخته شده است. بچهها یکییکی جلوی دوربین مینشینند و از تکلیف میگویند؛ از حجمش، از وقتی که برایش میگذارند، از کسی که کمکشان میکند و از آنچه در خانه پیش میآید وقتی مشق ناتمام مانده باشد. لحن پاسخها میان حفظیاتِ شاد و ترسِ آشکار در نوسان است و الگویی که کمکم بیرون میزند، به همان اندازه که به مدرسه مربوط است به خانه هم مربوط میشود. کیارستمی هیچ چیز را دراماتیک نمیکند؛ روشش تکرار است، یک کودک پس از کودک دیگر، تا جایی که انبوه این گواهیهای کوتاه خودش به استدلال بدل شود.
نقد K-Time
نزدیک به چهار دهه بعد، این هنوز یکی از بیسروصداترین و در عین حال آزارندهترین کارهای کیارستمی است و از نگاه تحریریه ما جزو تماشای واجب قفسه مستند ایرانی این کاتالوگ به شمار میآید. ماندگاریاش از همان امساک میآید: نه راویی که بیننده را هدایت کند، نه موسیقیای که بگوید کجا باید نگران شد؛ فقط یک قاب ثابت و پرسشی که آنقدر تکرار میشود تا بچهها دست از نقشبازی کردن بردارند. ناراحتیای که حس میکنید ساختگی نیست؛ چند پسربچه بهروشنی ترسیدهاند و فیلم نه نجاتشان میدهد و نه ضبطشده را ملایم میکند. اگر از سمت گرمتر کارنامه این کارگردان به سراغش میآیید، انتظار اثری سردتر و نزدیکتر به کار میدانی داشته باشید. امروز که تماشایش کنید، هم مطالعهای درباره یک نظام آموزشی است و هم سندی از شیوه پرسشگری بزرگترها از کودکان.
دربارهٔ بازیگران
سه نامی که در عنوانبندی آمده — بابک احمدپور، فرهنگ اخوان و محمدرضا نعمتزاده — کودکاند، نه بازیگر حرفهای، و فیلم از آنها چیزی جز صداقت نمیخواهد. ما عمداً هیچ نامی را به پاسخ مشخصی گره نمیزنیم؛ این اثر بر زنجیرهای از صداها بنا شده، نه بر نقشها، و بهتر است هم به همین شکل دیده شود.
زمینه و اهمیت
کیارستمی این کار را در ایران ساخت و کیتایم آن را محصول ۱۹۸۹ با مدت ۸۶ دقیقه فهرست کرده است. هر دو ژانر مستند و درام ثبت شدهاند و این جفتشدن صادقانه است: مواد خام صحنهآرایی نشدهاند، اما چیدمانِ پرسش، مکث، پاسخ و بریدن به کودک بعدی شکل یک صحنه نوشتهشده را دارد. برای کسی که جای دیگری بزرگ شده، همان تمرینهای حفظی و فشاری که از مدرسه به خانه سرریز میکند، به این مصاحبههای کوتاه وزن میدهد. فیلم اعتبار گستردهای دارد و مرجعی همیشگی در نوشتن درباره مستند ایرانی است.
تماشای «مشق شب» در K-Time
مشق شب در کیتایم پخش میشود. خواندن همین صفحه بدون هیچ حسابی آزاد است؛ برای تماشا باید با حساب کیتایم وارد شوید، همان ورودی که جای توقفتان را هنگام جابهجایی میان تلویزیون، گوشی، تبلت یا مرورگر نگه میدارد. اعضا میتوانند تمام محیط را به فارسی پیش ببرند و کاتالوگ برای خانوادههای فارسیزبان بیرون از ایران چیده شده است. برای این عنوان دوبله یا زیرنویس فارسی ثبت نشده است.