«شبح کژدم» ساختهٔ ۱۳۶۵ کیانوش عیاری، جایی میان قصهٔ جنایی و اعترافی دربارهٔ خودِ سینما ایستاده است: داستان فیلمنامهنویسی که جواب رد را نمیپذیرد — نه از تهیهکنندهها، و در نهایت نه از واقعیت.
داستان شبح کژدم دربارهٔ چیست؟
طرح فیلم مثل تلهای است که آهسته بسته میشود. فیلمنامهنویسی مدتهاست فیلمنامهاش را این در و آن در میبرد و به جایی نمیرسد: هیچ تهیهکنندهای حاضر به ساختش نیست. او به جای آنکه ورقها را کنار بگذارد، تصمیمی میگیرد که باقی فیلم را زیر و رو میکند — قصه را خودش، در دنیای واقعی، سکانس به سکانس اجرا خواهد کرد. از اینجا به بعد تماشا میکنیم که مرز میان نوشته و زیسته چطور نازک و نازکتر میشود و انتخابهایی که روی کاغذ بیخطر بودند، کمکم بهای واقعی طلب میکنند. عیاری این ایده را بدون چشمک زدن به تماشاگر پیش میبرد؛ فیلم کاملاً جدی بازی میکند و دلهرهٔ قضیه دقیقاً از همینجا میآید. «شبح کژدم» که در میانهٔ دههٔ شصت ساخته شد، از نخستین تجربههای خودارجاع سینمای ایران است — سالها پیش از آنکه فیلم ساختن دربارهٔ فیلم ساختن مد شود.
دربارهٔ بازیگران
کاظم افرندنیا نقش اصلی را بر عهده دارد و منیژه آقایی و ناصر آقایی او را همراهی میکنند. پشت دوربین، کیانوش عیاری هنوز در ابتدای مسیری بود که بعدها برخی از شاخصترین آثار رئالیستی سینمای ایران را به بار آورد؛ او از دل جریان سینمای آزاد اهواز در دههٔ پنجاه بیرون آمد و همان انضباط مستقل — لوکیشن واقعی، بازی بیتکلف — از همین فیلم پیداست.
زمینه و اهمیت
میانهٔ دههٔ شصت دورهٔ محدودی برای سینمای ایران بود و سالهای جنگ تعیین میکرد چه چیزی ساخته و نمایش داده شود؛ همین، بازیگوشی فرمی «شبح کژدم» را چشمگیرتر میکند. عیاری بعدها با «آبادانیها» و کارهای تلویزیونی پرآوازهاش در ایران به نامی آشنا بدل شد، اما همین فیلمِ آغاز راه هم اشتهای او را برای ساختارهایی نشان میدهد که دیگران دورشان میزدند. فیلم ۱۱۰ دقیقه است و بازخوردی قابل قبول آن را میان آثار خوشنامِ ایرانیِ دههٔ خود مینشاند — گزینهای برای تماشاگرانی که سینمای پرسشگر دربارهٔ سازوکار خودش را دوست دارند.
تماشای «شبح کژدم» در Ktime
«شبح کژدم» پس از ورود با حساب کاربری رایگان در کیتایم قابل پخش است — خواندن این صفحه هیچ نیازی به حساب ندارد. کیتایم برای فارسیزبانان مقیم خارج ساخته شده، رابط کاربری کاملاً فارسی دارد و در هر کشوری روی تلویزیون هوشمند، موبایل و مرورگر اجرا میشود.