داریوش مهرجویی دوربینش را روی یک ساختمان نیمهویران در حاشیه تهران گرفت و تمام یک مملکت را در راهپلهاش جا داد. «اجارهنشینها» که در سال ۱۹۸۷ روی پرده رفت، دعوای ساده بر سر اجاره و تعمیرات را به ماندگارترین کمدی آن دوره تبدیل کرد.
داستان اجارهنشینها دربارهٔ چیست؟
ساختمانی که همهچیز حول آن میگذرد، آرامآرام فرو میریزد. لولهها میترکند، سقف نم میدهد و مالک اصلی هیچجا پیدا نمیشود. در همین خلأ، بنگاهداری فرصتطلب سر میرسد که فقط به فکر یک معامله سریع است، و مباشری که خودش را نزدیکترین چیز به یک صاحباختیار برای ساکنان میداند. مستأجرها خودشان برشی کامل از یک شهر در حال تغییرند: زن و شوهری همیشه در حال جدل، پیرزنی که حافظه ساختمان است، مهندسی، چند مرد زحمتکش، و همسایههایی که همهچیز را میبینند. آنچه با بحث بر سر سهم هزینهها شروع میشود، از سوءتفاهم و غرور زخمخورده و چانهزنی پرصدا میگذرد و به هرجومرجی تمامعیار میرسد؛ تا جایی که ساکنان باید تصمیم بگیرند این خانه را با هم نگه دارند یا هرکس راه خودش را برود.
نقد Ktime
چیزی که فیلم را زنده نگه داشته این است که مهرجویی هرگز نمیگذارد کمدی از واقعیت مادیاش جدا شود. هر خنده به چیزی ملموس بسته است: لوله ترکیده، قبض پرداختنشده، پلهای که کسی جارو نمیکند. بازی جمعی بهشکل نادری سخاوتمندانه است؛ اکبر عبدی و عزتالله انتظامی صحنه را به هم پاس میدهند نه اینکه از هم بدزدند، و فریماه فرجامی با بازیای که تن به کاریکاتور نمیدهد، مرکز ثقل این آشوب است. طنز کارگر میافتد چون ساختمان مثل یک نشانی واقعی با لولهکشی واقعی رفتار میشود، نه استعارهای که تابلوی معنای خودش را بالا گرفته باشد. پرده پایانی بیش از انتظار بعضی تماشاگران به سمت شوخی فیزیکی میرود و ریتم در میانه کمی افت میکند، اما گرمای پایانبندی صادقانه به دست آمده است. این کار همچنان یکی از تیزترین ساختههای مهرجویی است.
دربارهٔ بازیگران
اکبر عبدی در نقشی که نامش را در سراسر ایران بر سر زبانها انداخت، فیلم را با ترکیبی از پرحرفی و نجابتی زخمخورده روی دوش میکشد. عزتالله انتظامی، از ستونهای بازیگری سینمای ایران، وزن کمیک کاملاً متفاوتی به کار میدهد. فریماه فرجامی، حمیده خیرآبادی، فردوس کاویانی، حسین سرشار، سیاوش طهمورث و یارتا یاران بقیه این جمع را میسازند؛ جمعی که بیشتر شبیه ساکنان واقعی یک ساختمان است تا فهرست بازیگران. بسیاری از آنها پیشتر در تئاتر و سینما شناختهشده بودند.
زمینه و اهمیت
مهرجویی پیش از این با آثاری بهمراتب تلختر مسیر سینمای ایران را عوض کرده بود، بنابراین رفتن سراغ یک کمدی جمعی چرخشی واقعی به شمار میآمد. فیلم در میانه دهه شصت خورشیدی ساخته شد؛ دورانی از فشار مسکن، رشد شتابان شهری و دگرگونی مناسبات اجتماعی در تهران، و همه این فشارها را از کوچکترین واحد ممکن روایت میکند: یک راهروی مشترک. استقبال از آن خالی از جنجال نبود، اما فیلم بعدها به یکی از ثابتهای فرهنگ عامه ایرانیان و بخشی از حافظه فرهنگی ایرانیان خارج از کشور بدل شد. جملههایش وارد زبان روزمره شد. طنزِ مالکیت جمعی، ساختمانی که مال همه است و در نتیجه مال هیچکس، به فیلم عمری دوباره بهعنوان یک متن اجتماعی بخشید.
تماشای «اجارهنشینها» در Ktime
«اجارهنشینها» در کیتایم پخش میشود؛ سرویسی با تمرکز بر محتوای فارسی برای ایرانیان خارج از کشور. خواندن این صفحه رایگان است و به حساب کاربری نیاز ندارد، اما برای شروع پخش باید وارد حساب کیتایم شوید. محیط سرویس کاملاً فارسی است و یک حساب روی تلویزیون، تلفن و مرورگر کار میکند؛ فیلمی که روی یک نمایشگر شروع شده، روی نمایشگر دیگر ادامه پیدا میکند.